Als we aan een bos, een weide of een berg denken, vragen we ons meestal af wie de eigenaar is: een particulier of een overheidsinstantie. Maar er bestaat ook een andere manier om grondbezit te hebben en het grondgebied te beheren, een veel oudere manier die in verschillende delen van Italië nog steeds bestaat.
Gemeenschappelijke grondgebieden en publiek gebruiksrecht maken dat bepaalde gebieden niet aan één enkele eigenaar toebehoren, maar aan een gemeenschap. Bossen en weiden kunnen collectief worden gebruikt en door de generaties heen worden doorgegeven, waarbij de bestemming verbonden blijft met het gebied en de mensen die er wonen.
In Piemonte bijvoorbeeld hebben gronden waarop burgerlijk gebruiksrecht rust bijzondere kenmerken: het zijn goederen die verbonden zijn met de gemeenschap en mogen niet worden behandeld als privé-eigendommen.
In de Val Grande is dit niet alleen een juridische kwestie. In Caprezzo wordt al jaren gediscussieerd over de rol van collectief grondbezit bij het beheer van natuurlijke grondstoffen en over de mogelijkheden die dit biedt om vormen van participatieve ontwikkeling tot stand te brengen.
Achter deze ervaring schuilt een zeer actuele vraag: wat als de rijkdom van een gebied niet alleen bestaat uit wat we eruit kunnen halen, maar ook uit wat we in staat zijn te behouden en door te geven?
• Een natuurgebied levert niet alleen economische middelen op: het zorgt ook voor biodiversiteit, water, kennis, cultuur, relaties en een gevoel van verbondenheid.
• Van de Val Grande tot de gebieden van de Kaska-volkeren in Canada: verschillende modellen tonen aan dat natuurbehoud duurzamer kan worden wanneer degenen die in een gebied wonen en het beheren, deelnemen aan de bescherming ervan.
• De natuur herstellen betekent daarom ook het herstellen van de relaties tussen ecosystemen, gemeenschappen en instellingen die ervoor zorgen dat een gebied op de lange termijn blijft functioneren.
Tussen het Nationaal Park Val Grande en het Speciale Natuurreservaat Sacro Monte di Ghiffa ondersteunt Fondazione Capellino momenteel een project om de ecologische connectiviteit tussen gefragmenteerde habitats te herstellen.
De ecologische verbindingszone beslaat ongeveer 1.400 hectare, verspreid over de gemeenten Caprezzo, Cambiasca, Vignone en Arizzano. De werkzaamheden focussen op weiden en landbouwgronden, wetlands, waterlopen, en kleine leefgebieden die kunnen fungeren als doorgangspunten tussen de twee beschermde gebieden. De betrokken gronden zijn publiek of zijn collectieve grondgebieden die eigendom zijn van de lokale bevolking.
Het is een voorbeeld van hoe het herstel van de biodiversiteit niet alleen om planten en dieren gaat. Want achter elk gebied schuilen ook regels, besturen, landbouwactiviteiten, kennis en mensen die moeten beslissen hoe die ruimte in de toekomst zal worden gebruikt.
Natuurbehoud wordt dus niet los gezien van degenen die dat gebied beheren, gebruiken en kennen.
Een plek beschermen betekent ook de voorwaarden scheppen zodat iemand er zorg voor kan blijven dragen.
Duizenden kilometers verderop, in het noorden van British Columbia, komt hetzelfde principe nog duidelijker naar voren.
Het grondgebied van de Kaska-volkeren, de Dena Kayeh, bestaat uit de meest ongerepte landschappen van Noord-Amerika. Hier ligt Dene K’éh Kusān, een uitgestrekt gebied met bossen, bergen, rivieren en leefgebieden voor diersoorten zoals kariboes en grizzlyberen, die de Kaska-gemeenschappen beschermt met de door hun opgerichte Indigenous Protected and Conserved Area.
In 2026 hebben Yellowstone to Yukon en vertegenwoordigers van alle Kaska-volkeren een belangrijke stap gezet: zij hebben een memorandum van overeenstemming ondertekend voor een gezamenlijke visie op het beheer en de zorg voor Dena Kayeh en om het traject naar de bescherming van Dene K’éh Kusān in gang te zetten.
Het is het eerste alomvattende partnerschap van deze aard dat de Kaska-naties zijn aangegaan met een milieuorganisatie en het is, volgens Yellowstone to Yukon, het beste resultaat in decennia wat betreft een langlopende samenwerkingen met de Kaska-volkeren.
De basis van de overeenkomst focust zich op gedeeld bestuur, gemeenschappelijke waarden en de erkenning van de rol van de gemeenschappen bij beslissingen die betrekking hebben op hun eigen land en wateren.
Het gaat er niet simpelweg om de lokale bevolking te betrekken bij een natuurbeschermingsproject dat elders al is vastgesteld. Het gaat erom te erkennen dat de relatie tussen een gemeenschap en haar grondgebied op zichzelf al een onderdeel kan zijn van het vermogen om dat gebied te onderhouden en beschermen.
Het is een perspectief dat ook de betekenis van het woord "rijkdom" verandert.
Een bos is zeker waardevol vanwege het hout dat het kan opleveren. Een weide kan een agrarische waarde hebben. Een gebied kan toerisme en economische activiteiten genereren. Maar haar rijkdom bestaat ook uit de vruchtbaarheid van de bodem, het water, de soorten die er leven, de kennis die de bewoners hebben opgebouwd, de sociale banden die zij in stand houdt en de mogelijkheid om dit alles door te geven aan toekomstige generaties.
Door deze elementen los te koppelen, lopen we het risico slechts een deel van de waarde te zien. Door ze weer dichter bij elkaar te brengen, brengen we beslissingen en verantwoordelijkheden terug naar de gebieden waarin het effect hiervan daadwerkelijk zichtbaar wordt.
Daarom betekent het herstellen van een bos, een weide of een ecologische verbindingszone niet alleen het herstellen van een aangetast ecosysteem.
Het betekent ook het herstellen van de relaties die ervoor zorgen dat dat systeem kan blijven bestaan: tussen verschillende leefgebieden, tussen menselijke activiteiten en natuurlijke processen, tussen instellingen en gemeenschappen.
Val Grande en Dena Kayeh zijn totaal verschillende gebieden met verschillende gemeenschappen. Maar ze werken beide aan het beantwoorden van dezelfde vraag: wie zal waken over wat we vandaag besluiten te beschermen?
Bescherming kan voortkomen uit een wet of uit een project. Maar om duurzame impact te kunnen genereren, moeten de relaties die een gebied bijeenhouden betrokken zijn.
In die zin betekent het herstellen van de natuur ook het herstellen van het vermogen van een samenleving om haar gemeenschappelijke rijkdom te erkennen, te bewaren en te regenereren.